Ustav Bosne i Hercegovine nije nastao u parlamentu, nego za pregovaračkim stolom. Mirovni sporazum parafiran je u novembru 1995. u vojnoj bazi Wright-Patterson kod Daytona u američkoj saveznoj državi Ohio, a potpisan 14. decembra iste godine u Parizu. Ustav je sastavni dio tog sporazuma – njegov Aneks 4 – i upravo zato se o njemu i danas govori kao o „dejtonskom“ ustavu.
Država kao krovni nivo
Na nivou države djeluju Predsjedništvo, Vijeće ministara i Parlamentarna skupština. Predsjedništvo ima tri člana koji se biraju neposredno na četiri godine, a mjesto predsjedavajućeg se rotira svakih osam mjeseci. Parlamentarna skupština ima dva doma: Predstavnički dom s 42 poslanika i Dom naroda s 15 delegata, po pet iz svakog konstitutivnog naroda.
Državni nivo nadležan je za vanjsku politiku, vanjsku trgovinu, carine, monetarnu politiku, imigraciju i saobraćaj između entiteta. Sve što Ustav izričito ne dodjeljuje državi, u načelu pripada entitetima.
Dva entiteta i jedan distrikt
Federacija Bosne i Hercegovine i Republika Srpska imaju vlastite ustave, predsjednike, vlade i parlamente. U njihovoj su nadležnosti, između ostalog, zdravstvo, obrazovanje, policija i veliki dio poreza.
Brčko distrikt nastao je nakon međunarodne arbitraže 1999. godine i funkcioniše kao samostalna jedinica lokalne samouprave pod suverenitetom države. Ima vlastitu skupštinu, vladu i pravosuđe.
Deset kantona u Federaciji
Federacija je dodatno podijeljena na deset kantona, a svaki ima svoju skupštinu i vladu. Kantoni u velikoj mjeri upravljaju školstvom, kulturom i dijelom policije, pa se pravila mogu razlikovati od kantona do kantona – od školskih programa do radnog vremena trgovina.
Zašto je sistem tako složen
Dejtonska arhitektura zamišljena je da prekine rat i osigura da nijedan narod ne bude preglasan. Mehanizmi poput zaštite vitalnog nacionalnog interesa i entitetskog glasanja štite od majorizacije, ali istovremeno olakšavaju blokade odluka.
Rezultat je sistem s velikim brojem nivoa vlasti, ministarstava i izabranih zvaničnika. Kritičari ističu sporost i troškove, a zagovornici podsjećaju da je upravo taj okvir decenijama čuvao mir. Pitanje ustavnih promjena – uključujući presude Evropskog suda za ljudska prava, poput predmeta Sejdić i Finci – ostaje jedna od najvažnijih tema domaće politike.
Šta to znači u svakodnevnom životu
Složena struktura vlasti najbolje se vidi kada građanin nešto treba od institucija. Lična karta i pasoš izdaju se po državnim pravilima, zdravstveno osiguranje zavisi od entiteta, a u Federaciji i od kantona u kojem živite. Školski kalendar, udžbenici i plate u obrazovanju razlikuju se između kantona, dok porez na dodanu vrijednost prikuplja jedinstvena Uprava za indirektno oporezivanje na nivou države.
Zbog toga se isti zakon ponekad usvaja više puta – na državnom, entitetskom i kantonalnom nivou – a usklađivanje može trajati godinama. Pravnici i ekonomisti često ističu da je upravo ta fragmentacija jedan od razloga sporijeg privlačenja investicija.
Ustavni sud kao arbitar
Kada se nivoi vlasti ne slažu oko nadležnosti, posljednju riječ ima Ustavni sud Bosne i Hercegovine. Sud ima devet sudija: četiri bira Predstavnički dom Federacije, dva Narodna skupština Republike Srpske, a tri međunarodna sudije imenuje predsjednik Evropskog suda za ljudska prava. Odluke Ustavnog suda su konačne i obavezujuće, a mnoge od njih – poput odluke o konstitutivnosti naroda na cijeloj teritoriji iz 2000. godine – suštinski su promijenile politički život u zemlji.
Ukratko: država vodi vanjsku i monetarnu politiku, entiteti i kantoni većinu svakodnevnih usluga, a Brčko distrikt upravlja sobom.
